Ochrona przed zwolnieniem, czyli kogo nie wolno zwolnić i kiedy

Szczególną ochronę przewidują też przepisy innych ustaw, na przykład dla radnych, członków rad pracowników, członków specjalnego zespołu negocjacyjnego i osób powołanych do służby wojskowej. Jeśli pracownik pełni funkcję publiczną lub społeczną, sprawdź właściwą ustawę przed decyzją.

Art. 39 Kodeksu pracy zakazuje wypowiedzenia umowy pracownikowi, któremu brakuje nie więcej niż 4 lata do osiągnięcia wieku emerytalnego, jeśli okres zatrudnienia umożliwia mu uzyskanie emerytury z chwilą osiągnięcia tego wieku. W praktyce ochrona zaczyna się, gdy kobieta skończy 56 lat, a mężczyzna 61 lat. Zakaz dotyczy wypowiedzenia każdej umowy o pracę, także na czas określony. Nie blokuje rozwiązania umowy bez wypowiedzenia z art. 52 lub art. 53 ani porozumienia stron. Nie obowiązuje, gdy pracownik uzyskał prawo do renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy (art. 40), oraz w razie upadłości lub likwidacji pracodawcy (art. 41¹). Wypowiedzenie zmieniające jest dopuszczalne tylko w przypadkach z art. 43, na przykład przy wprowadzeniu nowych zasad wynagradzania obejmujących ogół pracowników lub grupę, do której należy pracownik. Datę urodzenia sprawdzaj w aktach, a nie w pamięci zespołu.

Art. 177 Kodeksu pracy chroni pracownicę w ciąży i w czasie urlopu macierzyńskiego, a także pracownika od złożenia wniosku o urlop macierzyński, urlop na warunkach urlopu macierzyńskiego, ojcowski lub rodzicielski do dnia jego zakończenia. Pracodawca nie może w tym czasie ani wypowiedzieć, ani rozwiązać umowy. Wyjątki są dwa: przyczyny uzasadniające rozwiązanie umowy bez wypowiedzenia z winy pracownika, gdy reprezentująca go zakładowa organizacja związkowa wyraziła zgodę, oraz upadłość lub likwidacja pracodawcy (wtedy termin wypowiedzenia uzgadnia się ze związkiem). Ochrona nie dotyczy pracownicy na okresie próbnym nieprzekraczającym jednego miesiąca. Umowa na czas określony albo na okres próbny dłuższy niż miesiąc, która kończyłaby się po upływie trzeciego miesiąca ciąży, przedłuża się do dnia porodu (art. 177 § 3). Ochrona działa także wtedy, gdy pracodawca nie wiedział o ciąży w chwili wypowiedzenia.

Podobna ochrona obejmuje urlop wychowawczy (art. 186² Kodeksu pracy, od złożenia wniosku do zakończenia urlopu) i obniżony wymiar czasu pracy rodzica uprawnionego do urlopu wychowawczego (art. 186⁸, łącznie najwyżej przez 12 miesięcy).

Warto odróżnić dwie rzeczy. Każdy pracownik z umową na czas nieokreślony albo określony, którego reprezentuje związek, jest objęty konsultacją z art. 38 Kodeksu pracy: związek ma 5 dni na zastrzeżenia, a ich opinia nie wiąże pracodawcy. Szczególną ochronę ma natomiast działacz imiennie wskazany uchwałą zarządu organizacji zakładowej (art. 32 ustawy o związkach zawodowych): bez zgody zarządu pracodawca nie może wypowiedzieć ani rozwiązać z nim umowy, ani jednostronnie zmienić warunków pracy lub płacy na jego niekorzyść. Przed decyzją zapytaj związek o aktualną listę osób chronionych. Procedurę konsultacji opisuje poradnik wypowiedzenie umowy o pracę przez pracodawcę.

Art. 41 Kodeksu pracy zakazuje wypowiedzenia w czasie urlopu pracownika i innej usprawiedliwionej nieobecności, w tym zwolnienia lekarskiego, opieki nad dzieckiem czy urlopu okolicznościowego. Liczy się dzień doręczenia: wypowiedzenie doręczone przed L4 jest skuteczne, a okres biegnie dalej i nie przedłuża się o czas choroby. Po powrocie pracownika wypowiedzenie można wręczyć normalnie. Przy długiej nieobecności pracodawca może rozważyć rozwiązanie umowy bez wypowiedzenia z art. 53 po upływie okresów wskazanych w tym przepisie. Szczegóły opisuje poradnik L4 a wypowiedzenie.

• Porozumienie stron: szczególna ochrona nie blokuje rozwiązania umowy za zgodą obu stron. Zadbaj o świadomą i dobrowolną zgodę, a wzór znajdziesz w poradniku wypowiedzenie umowy o pracę za porozumieniem stron.
• Rozwiązanie bez wypowiedzenia z winy pracownika (art. 52): co do zasady dopuszczalne, a przy ochronie z art. 177 za zgodą reprezentującej pracownika organizacji związkowej. Opisuje je poradnik zwolnienie dyscyplinarne.
• Upadłość lub likwidacja pracodawcy: wyłącza większość ochron (art. 41¹ Kodeksu pracy). Likwidacja pracodawcy to jednak coś innego niż likwidacja stanowiska pracy, która ochrony nie wyłącza. Różnicę wyjaśnia wpis likwidacja stanowiska a okres ochronny.
• Upływ umowy na czas określony: umowa wygasa w ustalonym terminie, z wyjątkiem ciąży z art. 177 § 3.
• Wypowiedzenie zmieniające: w ograniczonych przypadkach, na przykład z art. 43 Kodeksu pracy, a przy zwolnieniach grupowych na zasadach art. 5 ust. 5 ustawy o zwolnieniach grupowych.

Pracownik objęty szczególną ochroną może żądać uznania wypowiedzenia za bezskuteczne albo przywrócenia do pracy (art. 45 Kodeksu pracy). Sąd co do zasady nie zamienia wtedy przywrócenia na odszkodowanie. Po przywróceniu pracownikowi chronionemu przysługuje wynagrodzenie za cały czas pozostawania bez pracy (art. 47), a nie tylko za dwa miesiące jak w typowej sprawie. Dlatego sprawdzenie ochrony stoi na początku każdej checklisty zwolnienia pracownika.